JASNA RISTOVSKI

Jasna Ristovski, rođena 1976. godine u Beogradu. Muzikolog i muzički kritičar, zaineteresovana pre svega za problem intertekstualnosti u muzici i interdisiplinarni pristup u svom radu. Uređivala autorske emisije na Radio Beogradu, pisala recenzije i kritike u muzičkim časopisima. Stalni saradnik BKG.
 

 

MADAM BUTTERFLY U MADLENIANUMU

Polazeći od pretpostavke da smo svi odavno uronjeni u virtuelni svet, izbegavajući direktnu komunikaciju, okrenuvši se interaktivnoj igri sa kompjuterski generisanim predstavama, novo scensko – rediteljsko preosmišljavanje Pučinijeve Madam Butterfly predstavlja specifično osavremenjivanje poznoromantičarskog klasika operskog repertoara. Reditelj Dejan Miladinović je prvi put režirao Madam Butterfly 1973. godine. Njegov inovativni pristup je bio baziran na elementima japanskog kabuki pozorišta. Njegova ponovna interpretacija Puccinijeve opere je i dalje vezana na japansku umetnost – futurističke crtane filmove (Manga) i digitalno animirane filmove.
Razmatranje cyber prostora u post – postmodernističkom društvu nameće razmatranje koncepta hiperrealnosti i simulakruma. Simulakrum kao reprezentacija bez realne reference, kao oslobođeni označitelj ili disperzija medijski posredovane realnosti, uvodi nas u hiperrealni svet simuliranih predstava i objekata.
Maurice Merleau – Ponty, francuski (post) fenomenolog, predstavlja možda najinteresantniju referencu kada je u pitanju problem komunikacije, interaktivnosti i intersubjektivnosti i produkcije značenja (diskurzivnih praksi). Stavljajući akcenat na body – subject, Merleau – Ponty je među prvima osporio tradicionalni dualizam subjekta – objekta, transcedentnog – imanentnog, pa i označitelja – označenog.. Naglašavajući značaj materijalnosti označitelja koji generiše lanac novih značenja i otvarajući mogućnost ambivalentnosti svake interpretacije, ovaj francuski filozof je anticipirao Baudrillarovu teoriju simulakruma u postmodernističkom mas – medijskom društvu, kao i otvorenosti i polivalentnosti svih tekstova. Okrenuvši se fenomenološkim i psihološkim ispitivanjima percepcije, Merleau – Ponty je zastupao ideju o postojanju nepremostivog jaza između aktivnog subjekta i subjekta – objekta (uz njihovu uvek prisutnu i neminovnu uslovljenost) , subjekta koji nikada ne percipira kao nezavisan entitet, već je uvek uslovljen i uronjen u svoje okruženje.
U tom smislu, Madam Butterfly, uronjena u virtuelni pejzaž i preoblikovana ovom intertekstualnom dekonstrukcijom, postaje deo savremenog kulturnog pejzaža, primer trans – umetnosti i trans – kulture u Baudrillarovskom smislu. Kostimografska rešenja inspirisana Manga likovima i virtuelni pejzaži – simulakrumi koji u zavodljivoj igri označitelja upravljaju našom percepcijom, predstavljaju kontrapunkt karakterističnom stilu Puccinijevog klasika. Poznoromantičarski muzički jezik, obogaćen impresionističkim harmonijama, u inspirativnom i ekspresivnom izvođenju glavnih protagonista – Ailan Zhu i Marcella Bedonija, sledi svoj muzičko – dramaturški tok. Ipak, da li je rekontekstualizacija i sveža interpretacija klasika poželjna?
Moramo primetiti da odnos između virtuelnog i realnog, savremenog i romantičarskog, nije problematizovan i konceptualizovan. Sledeći liniju specifičnog narativnog neo-romantizma, fascinacija ekranom i savremeni vizuelni kontekst predstavljaju samo novi pejzaž i novo čitanje. Poput Derridinih tragova iskustva, ili intersubjektivnosti i interaktivnosti Merleau – Pontyja, savremena cyber kultura (subkultura) je neminovno deo našeg iskustva, doživljaja, a, samim tim, i akcije – odnosno umetničkog čina. Ipak, postavlja se pitanje kako je ona uticala na naš doživljaj Madam Butterfly.
Za razliku od cyberpunka koji je potencirao otuđenost i patnju čoveka u kompjuterizovanom svetu, postcyberpunk eru karakteriše uklopljenost individue u virtuelni univerzum. U bodrijarovskom svetu simulakruma, slike i označitelji oslobođeni svoje prave materijalnosti vladaju svešću. Sve je realnije od realnog – odnosno hiperrealno, a u tom kontekstu i virtuelna Ćo – ćo San i Pinkerton predstavljaju likove u virtuelnoj igri koju pokreću zbunjeni adolescent i depresivna domaćica. Oni ipak deluju kao nametnuto rešenje, kao iskorišćeni postupak koji služi svojoj svrsi (antipoda i spoljašnje dekoracije dodate Pucciniju). Poput neoklasičara koji koriste uzorke iz najrazličitijih stilskih epoha, ne podvrgnuvši ih postmodernističkoj polivalentnosti i dekonstrukciji, i ovaj rediteljski postupak predstavlja iskorak u polje osavremenjivanja ambijenta.
Naravno, kao i uvek, polaznu tačku predstavlja ugao posmatranja. Iz fenomenološke perspektive (ili novo – probuđenog stavljanja akcenta na performativni potencijal diskursa), intersubjektivna dimenzija opere menja svoj lik uvođenjem interaktivne igre sa velikim ekranom (ponovo u bodrijarovskom smislu) i simbola nove mas – medijske poetike Manga likova. Igra simbola (bez značenja – tačnije lanca označitelja) prodrla je u svaki aspekt našeg iskustva. Prizor sa ekrana suočava nas sa scenama kojima ne bismo mogli da obogatimo svoje iskustvo u tradicionalnoj rediteljskoj postavci (novi Nagasaki, niski prelet preko vode, pooetični prikazi ustalasanog mora i cvetnih polja), a Puccinijeve kolorističke harmonije i prepoznatljiva melodika dobijaju novu dimenziju. Budući da je subjekt uvek i objekt „bačen“ u polje intertekstualnog diskursivnog prelamanja i neposrednog iskustva, publika i opera dišu novim plućima u atmosferi koja je u sebe upila tragove prošlog i savremenog.
Interesantno je da je opera Madam Butterfly izazvala burne reakcije i prilikom premijernog izvođenja. Apartan muzički izraz obogaćen naturalizovanim elementima istočnjačkih lestvica i melodija, kao i smelim harmonskim progresijama, predstavljao je specifičnu avangardu u okvirima poznoromantičarskog stila. Polarizacija Dalekog Istoka i Amerike, prelomljena kroz prizmu evropske percepcije i interpretacije, odslikava Puccinijevem odnos prema Drugom, drugačijem u datom istorijskom trenutku. I pored aktivnog odnosa prema upoznavanju japanske kulture (proučavanjem narodne pesme preko gospođe Ojama, supruge japanskog ambasadora), opera ukazuje na odnos prema orijentalnim kulturama u poznoromantičarsko – impresionističkom kontekstu. Osobenosti japanske narodne muzike se probijaju kroz poznoromantičarsko stilsko okruženje, a upotreba pentatonske lestvice i drugih harmonskih, ali i orkestarskih sredstava, značajno utiče na sam izgled još uvek tradicionalne opere. Ipak, u pitanju je interpretacija iz ugla italijanskog kompozitora, o čemu svedoči i aktivan i nedvosmislen odnos prema polarizaciji Dalekoitočne i Američke kulture, muzičkim i dramaturškim sredstvima. Osnovu svega čini romantičarska operska tradicija, koja sve upotrebljene uzore, modele i uzorke naturalizuje.
Scenografsko – dramaturško preznačavanje ovakve u opere u postmodernističkom kulturnom kontekstu predstavlja zanimljivo rešenje. Budući da smo suočeni sa „realnim“ Pinkertonom i Ćo – ćo San na sceni, ali i njihovim simulakrumima u virtuelnom univerzumu, polivalentnost operskog dela je još više potencirana iz drugog ugla. Budući da je postojanje autentičnog Drugog relativizovano i obesmišljeno u mas – medijskom društvu, simulakrumi koji evociraju niz konotativnih aspekata oživljavaju na specifičan način u teatarskom kontekstu. Suočavanje američke i japanske kulture predstavlja samo igru koja nam omogućava da verujemo u mogućnost aktivne i svrsishodne intervencije na muzičkim i drugim tekstovima koji predstavljaju deo opšte – prihvaćenog kulturnog nasleđa.
Polarizacija akcentovana i usmerena svešću evropskog kompozitora koji je, na prelazu između poznoromantičarskih i impresionističkih stilskih tendencija, apsorbovao samo pojedine elemente „stranih“ kultura, zapravo je nametnuta polarizacija. U pitanju je evropsko viđenje drugačijeg, koloristički dodatak. U savremenoj verziji i današnjem trenutku, ko – autori nameću pitanja novih polarizacija, podjednako nametnutih. Polarizacija realnog i virtuelnog je spolja vidljiva, a možda je dublje pitanje polarizacije i diferenciranja mas – medijske komercijalne perspektive potencirane upotrebom spomenutih simbola - i autentičnog ekspresivnog potencijala opere, ili specifičnog artističkog (elitističkog) odstupavanja iz sfere popularnog.
Budući da srpska operska publika, iz brojnih razloga, uglavnom nije aktivno apsorbovala postmodernističko nasleđe, sam odnos prema materijalnim aspektima i tekovinama novina koje je ono donelo je uglavnom tradicionalan (u izvesnom smislu, neoklasičarski). Linearnost i monovalentnost naracije je ornamentisana savremenim vizuelnim rešenjima, ali, poruka je, u nekom smislu, neoromantičarska – očekivanje katarzičnog momenta koji se očekuje od Puccinija, koji je nedvosmislen i, na neki način, usmerava, upija u sebe i prevazilazi savremenost određenih sredstava (ali ne i postupaka).
Međutim, simboličko dostizanje katarze može da se poveže i sa određenim savremenim post – postmodernističkim tendencijama (Raoul Eshelman). Performativnost kao aspekt diskursa koji prevazilazi postmodernističku polivalnetnu i temporalnu igru tragova i razlika, ili bodrijarovksih simulakruma, polazi od težnje za simboličkim oživljavanjem primordijalnih impulsa i nagona, reprezentovanih u intencionalnim činovima označavanja i komunikacije, gotovo ritualnog značaja. Za razliku od ironične camp performativnosti, savremena preformativnost teži sužavanju konceptualnog i iskustvenog prostora i nedvomislenom, katarzičnom učestvovanju u ritualnom i ekspresivnom performativnom činu aktera. Načinjen je pomak od nesputanog racvetavanja teorije koja prati različite prakse označavanja i igre tragova i razlika, kao i hermeneutičke i relativističke perspektive, ka minimalističko – fenomenološkoj perspektivi. Ovaj pomak možemo da predstavimo i kao povratak ekspresivnosti u interpretativnoj praksi. Iako post – postmoderna, kao što i sam naziv govori, koristi brojna konceptualna i polistilistična iskustva postmoderne, pomak ka novom se najbolje može pratiti u literaturi, filmu i pozorištu (operi). Poruka je nedvosmislena, a novi akter – jaki subjekt prenosi efektnu poruku samim performativnim činom, komunicirajući jezicima koji otkrivaju tragove postmodernističkih praksi, stvarajući svoj prostor kroz probijanje okvira mogućnosti postmodernističkih beskrajnih rekontekstualizacija.
Tako je i Madam Butterfly odraz prelamanja srpske tradicionalističke –neo struje, obogaćene savremenim postmodernističkim mas – medijskim uplivima, i savremenih interpretativnih praksi koje se oslanjaju na aktivan odnos umetnika prema delu. Sam čin interpretacije polazi od aktuelne potrebe za subjektivnim odnosom prema uzoru, uz uranjanje u sferu polarizacije virtuelnog i autentičnog.

 

Copyright © by Balkanski književni glasnik – BKG, 2007.

Nazad