ZORISLAV PAUNKOVIĆ

Zorislav Paunković (1960) – istoričar književnosti, književni kritičar, prevodilac s ruskog. Poslednjih dvadesetak godina prati promene u ruskoj književnosti. Promovisao kod nas mnoge važne ruske autore: zajedno s bratom Duškom Paunkovićem priredio i preveo sabrana dela Gajta Gazdanova i Konstantina Vaginova, prve knjige Lava Lunca, Ljudmile Petruševske, Jurija Mamlejeva, Leonida Dobičina, Lidije Ginzburg. Od 1992. godine glavni urednik specijalizovanog časopisa za rusku kulturu i književnost – "Ruski almanah". Piše i o domaćoj kulturi i književnosti. Živi u Beogradu.
Zorislav Paunković
   

KRAJ JEDNE EPOHE

Aleksandar Solženjicin je bez sumnje velika figura društvene i književne istorije XX veka. Ako se za pravi početak dvadesetog veka uzme početak Prvog svetskog rata, kao što je smatrala Ahmatova, Solženjicin je proživeo gotovo ceo dvadeseti vek. Umro je nekoliko meseci pre nego što je napunio devedeset godina.

Prošao je kroz idejnu evoluciju, karakterističnu i za druge ruske intelektualce. Prvo je bio zagriženi komunista, zatim ga posećuju sumnje, da bi, pošto su otkrivene, dospeo u logor. To je prelomna tačka njegovog života, koju je kasnije uvek naglašavao. Izašao je iz zatočeništva posle Staljinove smrti. Debitovao je 1962. godine pričom „Jedan dan Ivana Denisoviča”, u novembarskom broju časopisa „Novi mir”, koja je predstavljala jedan od najvećih dometa destaljinizacije. Nakon toga postaje vodeća ličnost liberalnog pokreta u ruskom društvu, po svom značaju uporediva jedino s figurom Andreja Saharova. S vremenom on sve više profiliše svoju disidentsku poziciju, koja se može okarakterisati kao nacionalna i konzervativna. Vrhunac Solženjicinovog disidentskog delovanja je „Arhipelag GULAG”, monumentalna trotomna studija o sovjetskom kaznenom sistemu. Ovo delo bacilo je novu svetlost na sovjetski period ruske istorije, a imalo je i globalne političke posledice. Posle objavljivanja „Arhipelaga GULAG” na Zapadu Solženjicin je 1974. godine deportovan u Zapadnu Nemačku i oduzeto mu je sovjetsko državljanstvo. Svoju političku misiju nastavio je u emigraciji tokom narednih dvadeset godina, da bi 1991. dočekao kraj komunističkog uređenja protiv kojeg se borio. Vratio se u novu Rusiju 1994. godine, gde je, uprkos povučenosti, igrao zapaženu ulogu u javnom životu sve do svoje smrti.

Ostavio je iza sebe ogromno književno delo. Novo izdanje njegovih sabranih dela sastoji se od 30 tomova. Pored beletristike tu su istorijske studije, ideološki, politički i publicistički tekstovi, književna kritika, uspomene i razni dokumenti. Njegovo stvaralaštvo poseduje najmanje dve strane – čisto književnu i ideološku. Svaka od njih je značajna na svoj način.

Solženjicinovo književno delo spada među ona koja su promenila svoje čitaoce. Uticaj „Jednog dana Ivana Denisoviča” i „Arhipelaga GULAG” na savremenike ne može se porediti ni sa čim u svetskoj književnosti. Zbog toga ove knjige imaju ne samo književnu dimenziju već i društvenu. „Jedan dan Ivana Denisoviča” na velika vrata uveo je u književnost temu sovjetskih logora. To je i danas najneospornije i najviše vrednovano Solženjicinovo delo u Rusiji. Zatim se Solženjicin potvrdio kao autor romanâ „Odeljenje za rak” i „U prvom krugu”, koji su mu 1970. godine doneli Nobelovu nagradu. To su klasični romani, nastali na autobiografskom materijalu, u kojima dominira logorska tematika. Kasnije se pisac posvetio pisanju velikog romana o ruskoj revoluciji. Smatrao je da je ruska revolucija velika katastrofa i presudan istorijski događaj. Zbog toga je, po njemu, trebalo umetničkim sredstvima istražiti zašto je do nje došlo. Ova višetomna epopeja pod naslovom „Crveni točak” predstavlja poduhvat bez presedana – to je i istorijsko istraživanje, i avangardno delo, i klasična ruska proza. No, uprkos autorovom trudu i značaju problematike, „Crveni točak” za sada nailazi na znatno manji odjek od njegovih ranijih dela, a suočava se i s mnogobrojnim osporavanjima. Solženjicinove dvotomne uspomene „Bolo se tele s hrastom” i „Zrnce dospelo između dva žrvnja” takođe imaju sve odlike vrsnih književnih dela, a spadaju i među najčitanije njegove knjige.

Solženjicin kao ideolog deluje prvo u okviru disidentskog pokreta koji tokom Hruščovljeve i Brežnjevljeve vladavine nastoji da artikuliše puteve razvoja sovjetskog društva. Kao i drugi autori, on se zalaže za veću liberalizaciju društva. Klasični tekstovi iz ovog perioda su „Pismo Četvrtom Kongresu pisaca” (1967) i „Pismo vođama Sovjetskog Saveza” (1974). U zborniku „Ispod naslaga” (1974) zajedno sa istomišljenicima Solženjicin razrađuje strategiju razvoja Rusije posle kraja komunističkog sistema. Tada se ispostavlja da on ima drugačije viđenje ovog procesa od većine pripadnika disidentskog pokreta, koji su bili na liberalnim pozicijama. Od tada datiraju podele među njegovim čitaocima, koje su se prenele i u emigraciju, a kasnije i na Zapad, nakon kritike koju je Solženjicin uputio zapadnim društvima. U središtu njegovih pogleda je borba protiv komunizma, koji za njega predstavlja zlo od kog treba osloboditi Rusiju. Budućnost Rusije posle Sovjetskog Saveza Solženjicin je video u ruskom projektu, odnosno u nezavisnoj Rusiji i Slovenskom savezu, koji, po njemu, treba da čine Rusija, Belorusija, Ukrajina i Kazahstan. Njegov angažman na ovom polju imao je veliki uticaj i delimično se ostvario. Ove svoje ideje on je s vremenom razvijao i modifikovao prema novim okolnostima.

Solženjicin je bio i srpski akademik, i naša sredina ga je prihvatala kao velikog ruskog pisca, koji baštini i tradiciju i angažman ruske klasične književnosti. Istorija recepcije njeogovog dela kod nas nije mala. Međutim, voluntarizam istorijskih pogleda Aleksandra Solženjicina ogleda se i u odnosu prema srpskoj temi. Naime, pošto je Prvi svetski rat izazvao rusku revoluciju, on je smatrao da ruska država nije smela da učestvuje u njemu.
 

 

Copyright © by Balkanski književni glasnik – BKG, 2008.
CIP – Katalogizacija u publikaciji, Narodna biblioteka Srbije, Beograd 82
BALKANSKI KNJIŽEVNI GLASNIK, [Elektronski izvor] / Glavni i odgovorni urednik Dušan Gojkov.
– Elektronski časopis. Način dostupa (URL) http://balkanliteraryherald.com
ISSN 1452-9254 = Balkanski književni glasnik (Online)
COBISS.SR-ID 141175564
BKG 5 / 2008. Sveska 18.

Nazad