ПЕТРЕ М. АНДРЕЕВСКИ
(1934-2006)
(
Во чест на неговиот богат творечки опус)

Поет, романсиер, раскажувач, драмски автор. Роден е во 1934 година во с. Слоештица, Демир Хисар. Основно образование завршил во родното село, гимназија во Битола, а студирал на Филозофскиот (сега Филолошки) факултет во Скопје. Работел во Македонската телевизија. Бил уредник на списанието „Разгледи“. Член на Македонската академија на науките и уметностите. Член на Македонскиот ПЕН центар. Член на Друштвото на писателите на Македонија од 1964 година. Бил претседател на Друштвото на писателите на Македонија.
Пишува поезија, раскази, романи, драми и филмски сценарија. Ги објавил книгите поезија: Јазли (1960), И на небо и на земја (1962), Дениција (1968), Дални наковални (1971), Пофалби и поплаки (1975), Вечна куќа (1987) и Лакримариј (1999), книгите раскази: Седмиот ден (1964), Неверни години (1974) и Сите лица на смртта (1994), романите: Пиреј (1980), Скакулци (1983), Небеска Тимјановна (1988), Последните селани (1987), и Тунел (2002), книгата Драми (1984), во која влегуваат Време за пеење и Богунемили. Тој има објавено и две збирки стихови за деца под наслов Шарам барам и Касни порасни. Од неговиот книжевен опус досега му се печатени повеќе избори, а во 1984 година му беа објавени избрани дела во пет томови. Застапуван е во сите антологии на македонската поезија објавени кај нас и во светот. Негови дела во посебни книги се презентирани на повеќе јазици надвор од Македонија.
Добитник е на наградите: „11 Октомври“, „Браќа Миладиновци“ (два пати) „Рациново признание“ и „Стале Попов“ (два пати).


СИНОТ НА ЃАВОЛОТ
   

 


Луѓето беа уморени од гледање во небото, од пролетта и од многу зборување и од влегувањето на сонцето в село.
Сонцето одново им го раздувуваше сонот на подземните лиоти и на селските патишта имаше траги од змии и гуштерици и од боси нозе.
Еден маж рече дека тоа се траги од неговите прошетки дека тие доаѓаат од средината на небото, дека таа средина е само негова средина, а зад него стои господ;
Една жена рече дека тоа е знак дека ќе има ветерничаво лето дека луѓето ќе онемуваат од нагазено, тревата ќе пресуши, реките ќе бидат матни и ќе се вратат во своите извори, шумите ќе ги опасат непознати бубачки кои од кога ќе завршат со шумите, ќе влезат во плодовите, а потоа ќе влезат во луѓето, а луѓето ќе ги напуштат своите оградени куќи и своите кревки жени и ќе почнат да се убиваат, не знаејќи зошто, и од кога ќе завршат и со луѓето на земјата, на оваа грешна земја ќе има само бубачки и ќе бидат многу;
И воздухот ќе се испразни и птиците ќе нема каде да поминат, продолжи некој старец;
Тоа ќе биде пред тоа, продолжи жената, тоа ќе биде во времето на големите селидби на душите кога душите ќе ги менуваат своите тела во времето кога ќе се измеша машко и женско, голо и болно, слепо и глуво, живо и мртво;
И сонцето ќе изгасне како натурено огниште и ќе остане само еден тркалезен јаглен на небото и со земјата ќе завладее вечен студ, продолжи старецот;
Тоа ќе биде после тоа, рече жената и тоа ќе биде времето на ѓаволот;
А ѓаволот е тука, рече Размо Тренчески, ѓаволот е кај Стојана Трпчевски, а можеби тој е само неговиот син, оти е зачнат од мртов татко, вие не знаете дека човекот што се врати ноќеска е од мајката на Стојана што е мртва и од таткото на Стојана што беше мртов пред синот да му биде заносен тој непознат човек за кого Стојан ќе рече дека му е брат, но тогаш ќе сака само да не излаже, а дека лагата има куса живеачка ќе ви го кажам уште и ова:
Кога умре Давиде Трпчевски неговата жена го имаше само Стојана и дека беше многу жалослива не остана ништо од неа, се пресвисна како кијајница извадена од топило и така боледуваше на гробот Давидов, извикувајќи го одозгора и одоздола, подоцна го бараше само на небото, а можеби таму го гледаше како ги раширува рацете, сакајќи да ги подаде кон неа и како, потоа, му ги снемува во облакот, топејќи му се небаре задоцнет снег допрен до топлата земја;
Земјата испаруваше како испотено добитче и ноѓите донесуваа плашила за децата, а во тие ноќи и душата Давидева се враќаше од гробот или од небото, оти не сакала да ја прими господ а можеби од нешто друго се враќаше, значи тој невидлив Давиде, се шеташе околу куќата на својата жена, мајката на Стојана некои виделе и како тропа на вратата и прозорците, тропал и гребел, некои му слушнале и молбени зборови, а потоа лежел пред вратата до Првите петли кога се изгубувал во непознат правец и кога идната ноќ одново се појавувал;
А се појавувал се додека еднаш не преспал со жена си без да знае таа;
И почна народот да измислува молитви и гласно да ги шепоти и се крстеше народот, допирајќи го воздухот како врв од редок пламен;
И стоеше народот пред куќата на Стојана Трпчевски а Стојан немаше што и немаше каде: ја покажуваше главата на прозорецот и повторно ја криеше.
Покажи ја главата што ја криеш, рече Размо Тренчевски, и покажи го човекот што го криеш.
Покажи го злото, викаше народот, покажи го синот на ѓаволот.
Во мојата куќа никогаш не влегувал ѓаволот, рече Стојан Трпчевски излегувајќи пред врата, во мојата куќа е само моето семејство.
Лажеш, лажеш, викаше Размо Тренчевски, лажеш како што е лажен и тој кај тебе, тој што ти помага да лажеш.
Ако не е човек како што сте вие, рече Стојан Трпчевски ако не е како вас, тоа е затоа што вие не сте луѓе.
Се помрдна нешто под нозете на луѓето, помина нешто под нивните алишта и тие ги занишаа главите како натурени со ладна вода и ги подигнаа своите тупаници. Стојан примижа со очите и сите му се видоа болни и долни, а Размо и нешто друго.
Што сакате, молеше Стојан Трпчевски, ако сакате нешто да ви кажам - ќе ви кажам, но знајте дека знам кој ве доведе тука и знам кој ве излагал така.
Ти само знајси, рече Размо Тренчевски, но ние го сакаме синот на ѓаволот што го криеш дома.
Стојан се обиде да каже уште нешто, но само ја отвори куѓата и влезе в куќи. Луѓето погледнаа најпрвин во испразнетиот воздух пред вратата, а, потоа небото што го отвораше своето пролетно дно. Некаде рикаше добиток, некаде пееше петел, некаде свиреше дете на врбова прачка. Над нив се вртеше птица како што се врти родан со калеш јаток, како што се врти и некоја мрава околу првиот кукурек.
Вратата се отвори и пред луЃето се покажа непознатиот и се гледаа луѓето во него и тој се гледаше во нив.
Јас сум ваш човек, рече непознатиот, и зошто ме гледате како непријател.
Ти не си наш, рече Размо Тренчевски, ти си само грев на мртовец.
Ти си син на ѓаволот, викаше народот, и за тебе нема место меѓу нас.
Твоето место, рече Размо Тренчевски, твоето место е кај што петел не пее и кај ѕвезда не свети.
Јас сум брат Стојанов, се бранеше непознатиот, и моите маки никогаш да ги немате вие.
Ако си вистински човек, рече Размо Тренчевски, ако имаш месо како нас и коски како нас, ако не си воздушен и празен, како кокошкино јајце испиено од месечина, ако навистина не си таков тогаш прекрсти се.
Не тоа, рече еден старец, дајте му да подигне железо. Ако вистина е син на мртовец тогаш ќе се распадне.
Јас не фаќам железо, рече непознатиот, и јас не правам ништо ако тоа не го чујам од устата на бога. Јас сум свештеник и немам право да грешам.
Тогаш напушти не нас, рече Размо Тренчевски, напушти не и заборави не и така ќе ги избегнеш сите грешки. Ние не сакаме зло во селово, не сакаме да ни се разболат децата и добитокот, не сакаме да ни се замати водата и светлината, не сакаме да ни шета ѓавол меѓу куќиве.
Тој е веќе во вас, рече непознатиот, а мојот пат е онаму каде што е волјата на бога, оти секогаш одам по него и оти јас сум само негова сенка. Ако не сака тој да останам тука јас ќе отпатувам некаде кај што сака тој што оди пред мене и вие пак не ќе знаете ништо за мене како што не знаевте ништо ни досега. Така било за да биде, ќе бидам секогаш далеку од луѓето ама секаде има вода за пиење и секаде има ноќ за одмор и секаде има време да се верува во нешто. Ама дека сте гревота ќе ви кажам дека вашите усти зборуваат низ туѓи усти и тие зборови не допираат до вашите срца и тие се наменети за оние што немаат поинаков живот. А јас живеам и овде и таму, јас можам да бидам и надвор од моето тело, а тоа е таму кајшто не можам да згрешам, а тоа е таму кај што вие не можете да бидете. А дојдов само да ви помогнам.
Кај беше до сега, рече некој, кај беше до сега да ни помогнеш?
Го барав патот до вас, рече непознатиот, го барав како виделото што ви помогна да ме пронајдете. Но вие не ме пронајдовте. Ве пронајдов јас за да ме вратите назад, за да ме протерате. Ако. Јас се губам и појавувам како и оваа светлина во која се крие и душата на татко ми. Ја гледав од затворите и тогаш беше најубава за гледање. Ми ветуваа жена, но не ја дознав нејзината топла страна и грев не направив. За грев бев но грешен останав само со мислата на неа. Бев ѕвонар и бев питроп и в темница му служев на сонцето. И војував против некого и не знаев зошто. Тогаш бев само нечија сенка меѓу сенките нечии, но сега знам чија. Сега го мразам телото оти го изедначувате со мојата душа. Ако. Ако за некого смртта е искушение за мене единствена можност да бидам слободен и во овој час немам друго барање од бога.
Не спомнувај го лажно бога, рече Размо Тренчевски, и не потсетувај не на брат ти, ако ти е брат.
Стојан Трпчевски трепкаше со очите како во згорештен ден и немаше што да види и немаше ништо да му помогне. Луѓето се доближуваа до непознатиот, го допираа со прстите (алиштата му беа црни и чудно топли и мирисаа на лек за метилави овци) го загледуваа во очите како во капка вода во нив ги наоѓаа своите смалени глави и се уплашуваа, го тераа да дише посилно, го наслушваа и, одалечувајќи се ги тресеа своите раце;
Еве го тоа што го велев, рече една жена, дека во нивјето ќе влезат гламни и грмотрн, ќе дојдат болести и суши, меѓу луѓето ќе се шета ѓаволот и ќе им се јавува како господ и ќе ги тера да ги убиваат мајките на своите мајки и децата на своите деца и луѓе ќе нема.
А еве и ни се јавува, рече еден старец, и ќе биде пусто во нашите души и во нашите куќи и веќе милост нема.
Ако не верувате во мене, рече непознатиот, однесет ме како подарок во некоја црква или запалете ме како свеќа на нечиј гроб или нахранете ги вашите кучиња со моето месо и барем така вие ќе ме запаметите и барем така и јас ќе знам зошто. Што не сакате вие луѓе?
Не сакаме, рекоа луѓето, не сакаме, не сакаме гламни и грмотор во нивјето, не сакаме болести и суши и не те сакаме тебе оти не си дојден за добро.
Моето тело ми ги донесе сите невољи, рече непознатиот и јас кон него немам милост како и вие што немате кон моето враќање… Ако моето прогонство е вашиот спас тогаш збогум спасени и збогум брате, веќе се фаќам за раката на бога и веќе одам на патот што ми го покажува Тој.
Тој веќе се оддалечуваше и додека се оддалечуваше како да слушше, “кај беше до сега” и како да одговараше, “го барав патот до вас”.
Заборавивме да видиме, рече некој, заборавивме да провериме дали имаше сенка.
Човекот веќе се смалуваше и над неговата глава зајдуваше Сонцето.


Песна за мојата песна

Отспрегни ce машки ветру, мој личен телалу,
надлетајте го својот глас птицо и грмотевицо,
бидете редачки мои мачни посестрими
и искрај в краја пренесете ја песната за мојата песна:
За таа топола меѓу две пустини, меѓу две планини,
за тој постојан бакнеж меѓу две пречисти усти,
за тоа виножито меѓу две возбудени шуми,
за таа неизодлива ноќ меѓу две преноќишта,
за таа потпалена свеќа меѓу два непријателски черепа,
за таа мировна труба меѓу две завојувани земји,
за таа воздушна коњица меѓу две села,
меѓу две стомни вода,
за тој преотворен чадор на печурката,
за таа препрочитана телеграма меѓу два братски дожда,
за таа непомрдната Деница меѓу две оддалечени утра,
за тоа растојание меѓу два одѕива,
за тие речни слабини меѓу две скарани перачки,
за тој затскриен студ меѓу две топли соби,
за тој буквар, за таа сметалка меѓу два ближни града,
за тоа засолниште меѓу две селски горештини,
за тој пејзаж, меѓу две писма, меѓу две боишта,
меѓу две Крушевски Републики,
за таа пот, за тој дијамант меѓу две стушени чела,
за таа грутка снег меѓу две детски дланки,
за тој сончев прстен, за таа рамноденица,
за таа расонета струја меѓу две растителни ноќи,
за тоа запечатено пладне меѓу две речни промаи,
за таа капка вода меѓу две суви непца,
за таа камбанарија меѓу два ѕидара, меѓу два ѕвонара,
за тоа нескротливо животно, за тоа милозливо Невреме,
за тој водопад меѓу моиве две раце,
ЗА ДЕНИЦИЈА.


Песна за нејзината песна

Немаше земја кај што не ја сретнав неа,
оти без неа бев никој и никој не ме познаваше.
По нејзината воздишка го запомнував воздухот
за да можам да ја стигнам, незабележан од никого,
но таа беше побрза од сите небесни светлини,
зашто секаде сама си го осветлуваше патот.
Објаснувајќи ја како семир во купечко јаболко,
главата ми ce полнеше со запаливи течности,
бели и црвени дождови капеа од овошките,
житата и шумите ја следеа во групни походи
и cи околу неа ја добиваше нејзината форма.
Кај што јас влегував, таа излегуваше
и од отворите ја мразев само нивната празнина.
Me рануваше како невеста, ме целеше како сестра
блажената ноќ што ја открив во неа.
Бев првиот иследувач на таа топла темница
неисцрпна како ѕвездите и бесцените камења
кои вечно ce празнат, a никако да ce потрошат.
(Каков страв ce пребра во допирот со таа кожа
што болскаше и заоблуваше како свртено вретено.)
Огнот и водата добиваа паралелна брзина
и во збирот љубовен постојано ce одземаа.
Cи што ce уништуваше беше заради неа
и cи што ce обновуваше беше заради неа.
Така светот ce делеше на видлив и невидлив,
на неослободени земји и на земји во развој,
но немаше земја кај што не ја сретнав неа.


Прва исповед

Ќе бидам искрен оти ќе бидам со тебе,
коњот што ми го купија им ce врати нагрден:
една глава имаше a другата ја немаше,
јас бев на Север, a тој на Јужна планина.

A пред тоа нечуено имавме што немаме:
во секоја куќа по една вдовица и кукавица
(сончев штрк над куќите, ладен смок под куќите)
заедничка посна пајнца и ѕвездена постела.
Еднаш годишно ce варосувавме однатре и однадвор
за да не може лесно да ни ce расипе магијата.
Кога имавме сенка имавме и часовник,
кога имавме добиток имаше и кој да ги подржува
нашите нокти и нашата подноктица,
леле моја тајно,моја убавице.

Од жал за билјето на раните од ѕидарите
ce заљубувавме во имињата од петочните ливади
(нашите правеа збрки во поштите и просторите)
и шепнатите поздрави над задоцнетото овошје.
Бевме боси патници сред потковани ноќи,
со прокиснати души од студ и месечина.
Што ни можеше земјата, што му можевме на небото:
во нашите глави сета куќа и покуќнина,
леле моја тајно,моја убавице.

Ќе бидам искрен оти ќе бидам со тебе,
јас не знам колку пати ce стемни оттогаш
и колку пати ce раздени не знам,
но знам дека коњот пошто–зошто го продадоа.


Тркалезни форми

(Пофалба на жената)

Тркалезни ти се очите
и местата од кај што ме гледаш,
управувајќи со моите движења.

Тркалезна ти е устата
што ги оданочува зборовите
и што ја прославува насмевката.

Тркалезни ти се рамената
и тркалезен ти е вратот
што е единствено скеле од каде
сета татковина е видлива.

Тркалезни ти се дојките
што се подвижни камбанарии
и подигнати пушки од заседа.

Тркалезни ти се брадавиците
и медното саќе на нив
и млечниот рудник, првата почва,
првата средба со исхраната.

Тркалезни ти се слабините,
тркалезно што се шират,
рамномерно што се враќаат.

Тркалезна ти е половината
и ветрот што се врти околу неа,
како колцето околу оската,
како преѓата околу вретеното.

Тркалезен ти е папокот
што е лузна на раѓањето
и сеќавање на точката
откај што тргнал животот.

Тркалезни ти се колковите
од кои се одбива светлината
што е единствено вратниче
за вомракот и за в помрачина.

Тркалезни ти се колената
што ги чекам да ми проговорат
и тркалезни ти се петиците
што те одделуваат од земјата.

Тркалезна ти е прегратката
кога ме љубиш, кога те љубам
и тркалезна ти е солзата
кога од мене се разделуваш.

Тркалезна ти е трпезата
на која ручаш и вечераш,
а и лебот и садовите,
ко трпезата се тркалезни.

Тркалезно ти е јаболкото
што го честиш со устата
и тркалезно е виножитото
во лубеницата што ја отвораш.

Тркалезна е водата
што ја зафаќаш со грстите
и водата кога ти прави место,
помагајќи ти да се искапиш.

Тркалезно е и семето
што го засејуваш во нивата
и тркалезен е надолу патот
по кој слегува неговиот корен.

Тркалезно е сонцето и сончогледот
што изгрева заради тебе,
заради твоите тркалезни форми
без кои и јас не знам кај би гледал

 

Copyright © by Balkanski književni glasnik - BKG, 2006.

Nazad