2007.

ГОРАН СТЕФАНОВСКИ

Горан Стефановски е драмски писател. Роден е на 27 април 1952 година во Битола. Завршил Филолошки факултет во Скопје, англиски јазик и книжевност. Студирал драматургија на театарската академија на Универзитетот во Белград каде што и магистрирал на тема Сценските напатствија како основа на драматургијата на Семјуел Бекет. Работел во драмската редакција на Телевизија Скопје, а потоа како асистент на скопскиот Филолошки факултет. Од 1986 година е професор по драматургија на Факултетот за драмска уметност во Скопје. Моментно живее и работи во Лондон. Член на Македонскиот ПЕН центар. Член на ДПМ од 1979 година. Автор е на делата: Клинч (тв-игра, 1974), Јане Задрогаз (драма, 1974), Чиракот Шекспир (радио-драма, 1975), Сослушувањето на железничарот (тв-драма, 1976), Томе од бензиската пумпа (тв-филм, 1978), Наши години (тв-серија, 1979), Диво месо (драма, 1979), Тумба, тумба, дивина (тв-драма, 1980), Лет во место (драма, 1981), ХИ-ФИ (драма, 1982), Дупло дно (драма, 1983), Тетовирани души (драма, 1985), Бушавата азбука (тв-драма, 1985), Црна дупка (драма, 1987), "Long Play" (драма, 1988), Кула вавилонска (драма, 1989), Травијата (либрето, 1989), Зодијак (либрето, 1990), Чернодрински се враќа дома (драма, 1991), Гоце (едночинка, 1991), Сараево (драма, 1993), Старецот со камен околу вратот (едночинка, 1994), Оазата на Мира (тв-драма, 1994), Сега му е мајката (едночинка, 1995), Баханалии (драма, 1996), "EX-YU" (едночинка, 1996), Аирлија транзиција (тв-серија, 1996), "Казабалкан" (драма, 1997), Демонот од дебар маало (драма 2006). Добитник на наградите: „Стале Попов“, „11 Октомври“, „Стериина награда“ (двапати), „Војдан Чернодрински“ (шестпати).
 

 

КАКО МОИТЕ ПРИЈАТЕЛИ ЈА ЗАГУБИЈА НИВНАТА ПРИКАЗНА

Така, сега живеам во Кентербери, во еден рустичен свет, мало туристичко место со катедрала. На главната улица има продавница за стрипови во којашто се продаваат американски новитети. Во излогот е поставен колор-картон во природна димензија од еден од ликовите во популарната научно-фантастична телевизиска серија Бабилон 5. Се работи за слика на едно суштество со голем ореол од месо околу нејзината глава. Ја познавам жената што го игра овој карактер. Пријателка ми е. Нејзиното име е Мира Фурлан. Своевремено, беше една од најдобрите артистки во бившиот југословенски театар, филм и на телевизија. Беше протагонист на нашата драма и херој на нашата приказна. Сега е вонземјанка. Се претвори во стереотип за тоа кои се источно-европјаните.
Неодамна, еден пријател дојде да ме посети во Кентербери. Името му е Раде Шербеџија. Беше легенда во бившо-југословенското глумиште. Беше Хамлет. Играше во неброени филмови и нови театарски претстави. Беше протагонист на нашата драма и херој на нашата приказна. Денеска Раде е меѓународна ѕвезда и добива улоги во холивудските филмови. Какви улоги? Улоги на сомнителен, источно-европски мафијаш, човек кому не може сосема да му се верува, на граница на психопатија. Хамлет стана епизоден карактер. Протагонистот се престори во антагонист. Раде стана илустрација за клишето што постои за источно-европјаните.
Направивме скара, под еден сонцебран, во едно врнежливо англиско неделно попладне. Пиевме вино и зборувавме за “старите времиња”. Потоа го одведов да ја види картонската фигура на неговата “вонземна” сограѓанка Мира Фурлан. Ги посматрав двајцата заедно. Двајца бивши херои во виртуелна реалност. Надвор од својата историја, од својата географија и од својата - приказна. Му реков на Раде: “Ја загубивме нашата приказна”. “Можеби никогаш и не сме ја имале”, рече тој.
Можам да ги слушнам проѕевањата од пост-модерниот балкон. “Приказна. Континуитет. Судбина. Живот. Смрт. Зошто сте вие источно-европјаните толку смуртени и патетични и параноични? Што не се развеселите малку? Будењеее! Светот е една пост-модерна игра!”...
Па, можеби е. Или можеби би можел да биде. Доколку не е пред-модерна масовна гробница.


ЈАДЕЊЕ СОЛ

За време на нашите граѓански војни, Си-Ен-Ен ни прикажа како племиња со компликувани имиња и чудни политички навики. Наспроти ваквата сценографија стоеја добро воспитаните и кохерентни репортери на Си-Ен-Ен, стегнати во тукушто отпакувани кошули, ставајќи ред во хаосот, објаснувајќи го нередот на едноставен англиски јазик. Имаше ли од тоа некаков резултат? На разни меѓународни конференции западните интелектуалци често со шепотење ме прашуваа: “Што точно се случува таму долу?” Така, Си-Ен-Ен навистина успеа да разјасни само една работа: дека ние сме неразјасниви. “Воопшто не се заморувајте нив да ги сфатите!”
Ваквата претстава не е фер и ме погаѓа. А знам како реагира мојот ум кога сум погоден. Подготвен сум, што се вели, да изедам кило сол! Тука, ако ми дозволите, би ја сменил “брзината” и, од мојот есеј, со атавистички глас би заталкал во драмски монолог: “Мислите дека јас сум несфатлив?! Ништо вие уште не сте виделе! Сега ќе ви покажам што е навистина несфатливост! Да, знам дека изигрувам будалетинка јадејќи сол пред вас, додека нишате во неверување со главите. Тоа го правам само за да ве згрозам вас! Да се повредам себеси. Затоа што научив од Достоевски дека единствениот начин на којшто можам докажам дека сум слободен е да работам против сопствените интереси. Мојата сопруга, протестант, ова никогаш нема да го разбере. Таа одбива ваквото поведение да го прифати како логично човечко однесување. И - јас се согласувам со неа. Но, вака се однесувам само во неразумни ситуации, кога сум ставен под неразумен притисок. Само кога ќе ми згазнете врз жуљ. И сега уште и ми велите дека сум ирационален монструм?! Вие, коишто самите ми ласкавте колку сум великодушен, гостољубив, топол, со големо срце и душевен?! Велите, не ви се допаѓа мојата приказна. Велите дека би требало да ја променам? И дека ако јас не го сторам тоа, тогаш вие тоа ќе го направите за мене? Знаете што? Кој ве ебе! Како ќе ја промените мојата приказна? Со бомбардирања? Со Хашкиот трибунал? Со резолуција на ОН? Со поткупи и уцени? Со театарски фестивали?... Не би рекол дека ќе ви успее. Ќе ја променам својата приказна само тогаш кога јас ќе сакам и ако посакам. Мислите дека не сум секси? Па, што! Како што рекол поетот: 'Грди сме, но пееме.'. Е, сега успеавте да ме натерате да излезам на барикади! И, знајте, оваа битка ќе ја тераме во следниот милениум. И во оној по него!”
Назад во есејот! Дозволете ми да расчистиме една работа. Овдека кревам глас против грдите, невидливи маси коишто го создаваат и го одржуваат клишето. Се бунам против јавното мислење кое се ствара и владее по крчми и барови. Овдека сигурно не им се обраќам на моите пријатели во Франкфурт, во Стокхолм, во Авињон или во Килбурн, коишто се чувствуваат исто толку фатени во стапица колку и јас. Не им се обраќам на идеалистите коишто се крстеа во Летната школа на Корчула и коишто, во 68-та, ја обожуваа мојата бивша држава. Оние чијшто идеал денеска лежи во парам-парчиња исто толку колку и мојот. Коишто сега гледаат како банките и меѓународните компании ги купуваат. И нивните западни влади исто како и нашите. Нивниот и мојот свет се поблиску.


ШТО Е ПРИКАЗНА?

Приказната е нарација. Расказ. След од настани. Ни кажува кои сме, што сме биле, кои би можеле да станеме. Таа е интерпретација. Како и идентитетот, којшто е исто така приказна за тоа кои мислиме дека сме, постојано испитување и преиспитување на себеси. Како театарот, којшто на сличен начин е рефлексија, визија за светот и за нас, исчитување на минатото и проекција на иднината.
Дозволете ми да направам неколку лични забелешки за тоа како јас ги гледам разликите меѓу основните приказни на Источна и на Западна Европа, меѓу двете мастер-нарации. Се надевам дека тоа може да фрли извесна светлина на прашањето каде се наоѓа мојот Исток и како, воопшто, се случи тој да се најде таму.

КОГА БЕВМЕ СЕКСИ?

Се случи во јануари годинава со моите пријатели од хамбуршкиот Меѓународен летен театарски фестивал да седнеме и, онака, пријателски да поразговараме за темата на мојот говор што требаше да го одржам на Фестивалот. Предложија провокативен наслов: Зошто Истокот повеќе не е секси? Инстиктивно се почувствував нападнат. Што?! Јас да не сум секси? Што мислат со тоа да кажат? Впрочем, како секси? Според кои критериуми! “Секси” - како евтин збор!... Повторно се навратив на темата. “Повеќе не е секси?”. Ова имплицира дека порано сме биле секси. Кога порано? Кога, точно, сме биле ние секси?
Може ли ова да значи дека Истокот беше секси кога не беше секси? Кога стенкаше под огламникот на сталинизмот? И дека сега повеќе не е секси кога се обидува да стане секси во западната смисла на тој збор? Беше ли секси кога се преправаше дека Е невин и наивен, а престана да биде секси сега, кога претендира да биде софистициран и искусен? Беше ли секси кога беше старомоден и фолклорЕН, а престана да биде секси сега, кога сака да го достигне Западот и да ги фати трендовите со последните “изми”?
Моите фестивалски пријатели се умни луѓе. Можеби нивната теза беше иронична, можеби смртно сериозна, а можеби и двете. Но во секој случај ме фатија на јадица. Почна да ме јаде потребата да кажам нешто на таа тема. Нешто иронично, или смртно сериозно или и двете. (Моето “нешто” ќе се фокусира врз екс-Југославија, каде што живеев и која најдобро ја познавав. Не сум сигурен колку моите примери се однесуваат на другите источно-европски земји.)
Источна Европа очајнички се обидува наново себеси да се измисли и да го дефинира својот нов идентитет. Нејзините уметници се будат од историска наркоза. Си ги тријат очите, си ги истресуваат илузиите и си го преиспитуваат паметењето. Погледнуваат во часовниците за да го проверат времето, напипуваат наоколу за да го проверат просторот. Зјапаат гледајќи се себеси во огледалата, збунети. Се прашуваат што да облечат денеска: “Како сакам да изгледам? Кој сум јас?”.
Повеќето облека што денеска се нуди доаѓа од модните куќи на Запад. Источно-европските политичари бесрамно парадираат наоколу во неа. Горди се што молат за пари секаде каде што ќе ги намирисаат. Со задоволство ги менуваат уставите на своите земји за да ги задоволат барањата од Европската унија, ММФ и Светската банка. Безрезервно го прегрнуваат глобалниот, мултинационален начин на делување, и тоа го викаат прогрес. Па, сепак, истите овие политичари повеќе не ги плаќаат своите уметници. “Жалам, нема ли државна контрола, нема ни државни пари. Сега сме сите на пазар.”
Сепак, од истите тие уметници, “под маса”, премолчено очекуваат парче национална чистота, потрага по корените, малку “религија од старото време”. Велат: “Да, сега имаме нов хардвер, но не е лошо да го причуваме и стариот софтвер. Да, навистина, сите сме сега на пазарот и навистина ги продадовме нашите фабрики и нашите газови но ваша должност е да не ги продадеме нашите срца и души”. Така, не само што политичарите ги држат своите уметници гладни, туку од нив уште се бара и да пеат!
Не е за чудење што некои од уметниците пекаат по сигурноста за време на “стариот режим”. Велат: “Барем цензорите ни обрнуваа недвојбено внимание и имаше греење преку зима. Диктатите на партијата не беа така безочни како што е диктатот на масовниот вкус. Социјалистичкиот Реализам не беше ништо полош од Капиталистичкиот Реализам.” Целата оваа слатко-кисела агонија врви под згодното име: “општествена транзиција”. Што е друго име за духовно силување.
А Западот се проѕева. “Сето ова и порано сме го виделе. Низ истото тоа и самите сме поминале пред стотици години. Се работи за првобитната акумулација на капиталот од времето на Оливер Твист. Здодевно! Ќе ви требаат стотина години да го достигнете нивото на нашата социјал-демократија. До тогаш, сосема е можно ние да заминеме на Месечината.”
Така, уметниците од Источна Европа се чини дека не се само осудени на понижувачката сиромаштија дома, туку се и безнадежно демоде на Запад, каде што се надеваат за спас. Сето тоа му доаѓа како пипер на лута рана.
Мојата расправа со фестивалските пријатели за темата на говорот некако се симна од дневен ред со почетокот на војната на Косово. НАТО ја бомбардираше Србија до мајчината. Како да сакаше со сила да ја втера во модерност. Дали со тоа привремено повторно станавме секси? Тоа никогаш нема да го дознаам.


МОЈАТА МАПА НА СВЕТОТ

Западот однегува едно гранитно цврсто уверување дека “ништо добро не може да дојде од Исток”. Дека приказната на земјите зад Железната завеса е онаа за блед живот, за црна естетика и за тајна полиција. Ова беше политичката проекција создадена заради целите на Студената војна. Во Југославија секогаш инсистиравме да бидеме изземени од ваквата слика, секогаш расположени да докажуваме дека имавме “свој пат”. Можеби бевме исклучок од правилото, но бевме исклучокот што го потврдуваше правилото. Клишето, сепак, однесувало и на нас.
(Се разбира, и јас имам свои клишеа. Отсекогаш сум бил сомничав кон секој што свири рок'н'рол, а не е англо-саксонски белец; или свири џез, а не е црнец. Затоа, веројатно, не би требало да се жалам кога среќавам луѓе кои се сомничави кон источно-европејците коишто си го пикаат носот во изведувачките уметности.)
Па, по што се разликуваше нашата приказна од клишето? Што беше, ако воопшто постоеше, нашата дифферентиа специфица? Е, па, ние израснавме во шеесеттите со нашите народни приказни исто колку и со Кафка и Sgt Pepper’s Lonely Hart’s Club Band. Слободно патувавме во странство. Израснавме со Белградскиот Меѓународен театарски фестивал - БИТЕФ. Театарската група Тhe Living Theatre дојде во Југославија во 1968, кога тешко дека кој било надвор од Њујорк знаеше нешто повеќе за нив. Гротовски, Брук, Боб Вилсон беа домашни животни во Југославија. Се чешавме рамо до рамо со нив. Верувавме дека ние нив ги испраќаме на Запад. Дека прво доаѓаа кај нас за да покажат што имаат, па дури потоа, откако ние ќе им “одобревме”, ќе отидеа за да се покажат на други места, надвор. Бевме мошне помпезни и арогантни. Речиси секси!
Но, што со тоа? Веројатно бидејќи југословенското искуство беше толку софистицирано, доживеа толку срамен и крвав крај. Всушност, Белград никогаш навистина не ги присвои новитетите што му доаѓаа на БИТЕФ. Гледаше и набљудуваше, но малку учествуваше во тоа. Под превезот на европеизмот, ја чуваше византиската нарација нечепната.

 

Copyright © by Balkanski književni glasnik – BKG, 2007.

Nazad