2007.

СРБО ИВАНОВСКИ

Поет, раскажувач, романсиер, драмски автор и писател за деца. Роден е 1928 година во Штип. Дипломирал на групата Јужнословенска книжевност на Филозофскиот факултет во Скопје. Во литературата се јавува веднаш по Војната. Работел како уредник во Телевизија Скопје. Член на ДПМ од 1949 година. Бил претседател на Друштвото на писателите на Македонија. Ги објавил следните книги: Поезија - Лирика (1950), Желби и меѓи (поема, 1950), Средби и разделби (1953), Бели крикови (1956), Маѓепсан патник (1966), Пена од планината (1972), Прстен на времето (1993), Горчлив корен (1994), Челуст на времето (1996), Близу до животот близу до смртта (1998). Проза - Жена на прозорецот (раскази, 1955), Осамени (роман, 1957), Мартин Нуната (роман, 1979), Леонида трча окрвавен (роман, 1980), Кога тетин Клименте шеташе над градот (раскази 1982), Додека го чекавме Андреја (роман, 1990), Балада за исчезнатите (роман, 1994), Неподобниот (роман, 1997). Песни за деца - Сончево око и Босоноги пеперуги. Добитник е на наградите: „Кочо Рацин“, „13 Ноември“ и „Стале Попов“. Српското издание на неговата книга песни „Маѓепсан патник“ во 1976 година ја доби наградата „Бранко Миљковиќ“.
 



МАКЕТА

 

Мажите седеа на трупец исфрлен на брегот од дамнешни води. Беше веќе зарастен в трева. Додека не кашлаа разменуваа зборови а чадот од тутунот шеташе помеѓу нив. Некој праша: кое доба сме? Одговорот беше навистина за чудење: не е повеќе пролет штом младите ластовици летаат а изметот почна грдо да им мириса.

Татко ми речиси не се појавуваше надвор. Дури и мажите од трупецот ќе се изненадеа кога тој, сосема неочекувано, ќе излезеше пред летната кујна. Напати, без зборови и со внимателни чекори тие ќе се прикрадеа покрај куќарката и низ прозорчето внимателно следеа како му врви работата. Од нивното однесување можеше да се заклучи дека не се рамнодушни кон она што го прави.

Од зборовите што во тие денови се повторуваа уште ги паметам оние, за животот. "Животот не е ни овен ни бишка за да му клајш нож под грло".

Животот можеби не ќе беше ни овен ни бишка, ако не немаше нас, вели, речиси налутено Крсте Манев обѕирнувајќи се да види кој се го слуша.

Престани да бараш кодоши околу себе, му дофрли Наум Џумката чепкајќи си го катникот со сламка од ланска трева.

Оние кои еднаш сркале попара заради нешто што во час на невнимание го рекле, цел век потоа го кршат вратот, се правдаше Крсте Манев. Се плашат и од сенките на птиците случајно што ќе прелетаат над нивната сенка.

Седев во јаболкницата, високо над мажите, на гранче од облак или на лист од небо. Гледав како им побелуваат косите.

Една ноќ, помеѓу два сона, го заварив татко ми на триножец крај прозорчето. Или беше привид? Помислив: веројатно ќе исчезне штом ќе се тргне месечината. Не му се јавив. Ја скрив главата под покривката. И не сетив дека заскитав во втори сон.

Утринта татко ми раскажа како, благодарејќи и на месечината, му се открила уште една уличка од нивното место. Патеката доаѓала откај Црни Дол и, прескокнувајќи го потокот, излегувала наеднаш на полјанката. Како досега да не се сетам? Од каде кај луѓето заборавот, се прашуваше татко ми! Но и одговорот го имаше: кај оние што ќе ја загубат вербата исчезнуваат и спомените. Според него, луѓето уште не созреале толку за да можат да ја утврдуваат причината за она што постои како и причината за она што не постои. Луѓето знаеле по нешто само за причините што го пот-тикнуваат исчезнувањето. Но, и тогаш кога судбината не е во наше владеење, не значи дека не треба да се трудиме да ја приближиме до нас, заклучи тој.

Малку подоцна, покрај празниот филџан, најде и поуверлив доказ за заборавноста.
Изгледа од улицана што ја пронајдов никој не преживеал, затоа никој не ја спомнува. А она што не го спомнуваш тоа не постои, рече, и сенката што му тежеше на челото падна покрај чашата со вода.

Напати не сум во состојба да следам за што точно зборува. Ваквите недоразбирања ги поврзувам со различноста на сликите што ги носиме во нашите ковчези на сеќавањето. Сликите во мојата и во неговата глава очигледно многу се разликуваат. Оние од моето ковчеже можат да се пребројат за едно претпладне. За сликите на татко ми потребни се сигурно недели и месеци. Мајка ми со години плачеше по некој албум. Останал во скришниот дел на мусандрата кога ги прогнале. Не плачеше поради тоа дека и` е одземена можноста да седи и да го разгледува. Сите фотографии од тој албум, велеше таа, се сместени на најбезбедно место, во мојата глава. Можам да ги разлистувам колку што ми е волја. Плачеше бидејќи на мене, и на нејзините внуци што ќе втасале по мене, им е одземена можноста да ги видат тие слики. Значи, ја прогонуваше стравот дека заедно со неа ќе исчезнат и сликите од нејзиниот ковчег.

Татко ти има право. Она што ќе исчезне тоа веќе не постои, објаснуваше таа зафатена со најсложената плетка на своите размисли.

Во секидневието татко ми не водеше разговори, само поставуваше прашања а мажите се трудеа да го задоволат неговото љубопитство, но притоа не се стеснуваа да забележат дека се плашат неговиот напор да не излезе буричкање со маша по згасната пепел.

И пепелта и огнот се дело на нашите раце, а се разбира, и на умот, тврдеше татко ми. Само упорното повторување на вистината ја спречува 'рѓата да го прекрие паметењето, а човек без паметење и не е човек, ги уверуваше пријателите, а потоа, по стоти пат ќе прашаше: Каде точно се наоѓаше оџакот на покривот на Алмаковци. Врз кој дел од покривот? А одарот од лозата во дворот на Ѓуровци, дали навистина прекриваше половина двор? Бунарот на Додолевци имаше прстен од бетон, но над чекракот дали имаше стреа за да не се загадува водата од лисјата на бозот?

Наум Џумката забележа оти цутот од тој боз имал лековити својства. Го ублажувал црвенилото на крајниците и го освежувал дишењето. Кога ќе ги пуштеле да се вратат во Родникрај ќе пиел чај само од тој боз.

Пиперката во цел свет е иста. Од Ташкент ми јавија. Со писмо. Ако е така со пиперката, зошто со бозот да биде поинаку? се обидуваше да ги разјасни проблемите на бозот и чајот, братучедот на татко ми, Илјо, оној со влакнести џбунои по лицето.
Нему севезден некој нешто му јавува, рече татко ми, потоа стана и замина кон летната кујна. Најнапред ги кладе на хартија новите сознанија; го премести оџакот на покривот на Алмаковци; потоа се зафати со преправки на црквата што беше изградена на височинката над селото.

И таа е наша, иако туѓинец пееше, се правдаше тој.

Му реков дека ми се допаѓа тоа што го прави. Нашето место на макетава многу е поубаво од приказните што сум ги слушнал.

Вредноста на ваквите проекти, што треба да ни го сочуваат паметењето, не треба да се оценува според нивната убавина туку според вистинитоста на прикажаното. Таква е намерата на трудов, објасни татко ми.

Добро, и овојпат скрив од него дека во неделата се качив на крошните на највисокото дрво од неговата макета. Или поточно си ја видов сенката како слегува од гранките иако немав видено кога се качуваше.

Отстапив чекор-два од макетата. Сакав да ја проверам вистинитоста на спомнатиов привид или впечаток, но овојпат од друга далечина. Бев прочитал во една книга со геометриски цртежи дека аголот на посматрањето сосема го менува впечатокот. И повторно ја видов својата сенка. Шеташе по една гранка на оревот од макетата на татко ми.

Кое е ова најголемо дрво пред нашава куќа, прашав. Но скрив оти мојата сенка шета по неговата гранка.

Орев, рече татко ми! Немаше повисоко дрво од овој наш орев.

Ќе прошетам и вистински по тој стар орев ако се вратиме некогаш во наше место, си ветив на себеси.

Чичкото со џбунови по лицето, кога сме сами, ми се жали дека неговиот братучед, татко ми, требало повеќе да го почитува. Чичко ми не бил суртук и празен шиник. Имал девојка во Ташкент. Затоа сè уште не е женет. Таа му пишувала за пиперките и за сè друго.

Некаде кон крајот на летото татко ми навестува дека многу брзо ќе го заврши својот проект. Мртвото ќе воскресне, вели со насмевка на пророк. Човекот е должен да создава и тогаш кога ќе поверува дека ја запознал грдата наклоност на времето кон уништување.

При крајот на летото, сосема неочекувано, на широчинката зад Монополот, се појави Дафина Кочкова. Се разбира, никој не ја позна, никој не и` притрча да ја поздрави. Дури утредента, братучедот на татко ми, Илјо, објави дека му се вратила свршеницата, истата онаа Дафе која со години му пишуваше од Ташкент. Со лажни документи била и во Родникрај, лично да се увери колку е вистинита приказната за погромот на нивното село. Се разбира, донела и фотографија на просторот кој некогаш бил населен со нивниот живот.

Погледнете го сега. Празен пејзаж. Жива е само уште Вичо планина. Само неа не можеле да ја тргнат. Сè друго исчезнало.

Татко ми внимателно ја разгледа фотографијата. Оваа слика не ја претставува стварноста, студено заклучи тој. Таа е само една од можните безброј фотографии на мртва природа. Но затоа пак претставува значаен документ на тема Исчезнувањето како судбина.

Девојката од писмата на чичко ми, застаната пред трудот на татко ми, споредувајќи ја фотографијата што ја донесе и макетата, со показалецот од десната рака покажа кон едно осамено дрво. Со чешма под дрвото. Притоа загадочно погледна кон чичко ми. Нивните погледи како да водеа разговор. Личеа на погледи со многу сонце над сенката на тагата. Овде?, му покажуваше на чичко Илјо девојката од неговите писма и не го тргнуваше прстот од зеленото катче на макетата.

Таму? како да праша изненаденот поглед на татко ми. Што, таму?

Овде? повтори нејзиниот прст, а само јас, се разбира и девојката од Ташкент, го забележавме потврдниот одговор на братучедот на татко ми.

Биле таму? Се случило некогаш нешто таму? Останало нешто многу скапоцено од нив таму? Размислував тихо. Настојував своите размисли да ги скријам дури и од себеси.

И уште нешто да спомнам. Без посебна нагласка. Во долгите месечеви ноќи татко ми седи покрај својата макета и разговара со некои непознати луѓе, или со нивните сенки. Напати ќе им довикне нешто, ќе ги замоли за мала услуга, ќе им подели совет.
Наутро, по ваквите ноќни разговори, тој зборува тихо а гледа далеку. По неговото чело шетаат сенки…

 

Copyright © by Balkanski književni glasnik – BKG, 2007.

Nazad